ਨੇਤਰਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਛੇਵੀਂ ਇੰਦਰੀ ਰਾਹੀਂ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ

ਜਲੰਧਰ (ਅਰੋੜਾ) :- ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਵਰਗ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਸਨਮਾਨ, ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਧਿਤ ਜਾਂ ਨੇਤਰਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਰੱਥ ਨਾਗਰਿਕ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅੱਜ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ। ਆਰਟੀਫ਼ੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰੱਖਣਾ ਨਾ ਤਾਂ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇਤਰਹੀਣ, ਘੱਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੁਰਘਟਨਾ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਰਸ ਵਾਲਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਵੱਖਰੇ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸੀਮਿਤ ਉਮੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਕਰੀਅਰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਗਣਿਤ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਮਾਪ ਉਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਵਿਰਜਾਨੰਦ, ਜੌਨ ਮਿਲਟਨ ਅਤੇ ਹੈਲਨ ਕੇਲਰ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਮੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹਨ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ ਅਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੰਗੀਤ, ਸਾਹਿਤ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ NVDA, JAWS, VoiceOver, OCR, TalkBack ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਕ੍ਰੀਨ ਰੀਡਰ ਸਾਫਟਵੇਅਰਾਂ ਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਟਾਕਿੰਗ ਬੁੱਕਸ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ, ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਆਰਟੀਫ਼ੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਆਧਾਰਿਤ ਸਹਾਇਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਧਿਤ ਨੌਜਵਾਨ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਰਾਖਵਾਂ, ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪਾਂ, ਸਹਾਇਕ ਉਪਕਰਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਹਰ ਲੋੜਵੰਦ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣ, ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆਮ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਹੋਰ ਸੁਗਮ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਬ੍ਰੇਲ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਆਡੀਓ ਸਮੱਗਰੀ, ਸਪਰਸ਼-ਆਧਾਰਿਤ ਮਾਡਲ, 3D ਸਿੱਖਿਆ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਵੌਇਸ-ਗਾਈਡਡ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਮੇਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣੀ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਮੇਹਰ ਚੰਦ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ ਕਾਲਜ, ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਸਕਸ਼ਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਗੁਰੂ ਵਿਰਜਾਨੰਦ ਟੈਕ ਵਿਜ਼ਨ ਲੈਬ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਧਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸਾਖਰਤਾ, ਕੰਪਿਊਟਰ, ਮੋਬਾਈਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਸੰਚਾਰ ਕੌਸ਼ਲ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਡਲ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਚਿਤ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਅਧਿਆਪਕ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਰ, ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਡਿਵੈਲਪਰ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਕੰਟੈਂਟ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸਹਾਇਕ, ਟ੍ਰੇਨਰ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸਹਿਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੋੜ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣੀਏ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਕਈ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨਗੇ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲਣਗੇ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਗੇ। ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਤਕਨੀਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਗੇ। ਉਸ ਦਿਨ ਇਹ ਸੱਚ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ “ਦੇਖਣ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”